XVII. LANG CUN CẦN CHIA ĐẤT

Lang Cun Cần mặt đã thấy tối
Đầu gối nghe long
Lưng còng sức yếu
Không còn muốn làm cun
Chẳng còn muốn làm lang
Một hôm nghe nói:
Muốn giàu thì phải trồng dâu
Muốn sống lâu thì phải làm vía
Lang Cun Cần chọn một tháng tốt
Trong tháng tốt chọn một ngày lành
Nơi thầy làm vía
Lang Cun Cần bàn với Cun Tồi:
Con ơi
Bố không muốn làm lang, làm cun nữa
Bố chia đất cho các con
Chia bằng nhau, khỏi mất lòng con sau, con trước
Nhưng các con phải bày cỗ bày vía
Cầu được vía lành vía tốt cho tạo
Cun Tồi đến làm vía
Dắt vào một bò mộng vàng
Cun Tàng đến làm vía
Dắt vào một trâu mộng bạc

tr. 89

Lang Cun Khương đến làm vía
Dắt con lợn chật ngõ, chật rào
Còn Toóng Ín đi vào tay không
Nó là con nuông, con chiều, con yêu, con út
Chẳng cần của nả gì cũng xong
Thế là
Mấy anh em cùng làm vía cho bố
Bố say cơm nghiêng ngả
Bố say rượu mềm mềm
Nằm thẳng chân ra nơi cửa sổ
Bắt đầu chia đất cho con
Con Tôi, được chia đất Khấm Ngang
Con Tàng, được chia đất Khẩm Dọc
Ruộng sâu ruộng nông, chia cho Toóng Ín
Còn men ruộng mạ, nhỏ bằng tai khỉ
Còn chân đất xấu nhỏ như tai mèo
Nơi con gà rừng đến ăn, đến đậu
Cò đi qua thấy đầu
Ốc bò qua thấy lưng
Thì bố chia phần cho Lang Cun Khương
Lúc đó
Lang Cun Khương cơn tức dồn đầy bụng
Cơn giận đốt nóng lưng
Sai lính ruổi rong
Chạy về nhà ngoại
Lang Cun Khương phi ngựa chong chóng
Phóng ngựa mau mau
Vào sân ào ào
Vào hầu vua cha, họ ngoại
Lang Cun Khương thưa vào
Lang Cun Khương nói qua

tr. 90

Khóc ra rả với vua Trời:
- "Ông ơi! Ông à
Bố con chia đèn chẳng nên
Chia nhà không đủ
Cây chung cành; có quả chua, quả ngọt
Con chung ruột có đứa ghét, đứa thương
Bố chia đất chẳng bằng
Bố chia nước chẳng công
Mất lòng con đầu con thứ
Cháu chạy lên ở với ông cho sướng
Về với bà cho khỏi khổ.
Nghe thưa
Ông đi ra
Bà đi vào
Dạy một lời cho kỹ
Chỉ một đàng cho mà ở mà ăn
Rằng:
- "Đã vậy chầu đứng lo
Cháu cứ trở về Đồng Chì Tam Quan Kẻ Chợ
Tháng tư người ta rủ nhau chọi gà
Cháu chớ đi chọi gà
Tháng hai, tháng ba
Người ta rủ nhau đi đánh cá
Cháu đừng theo đi đánh cá
Cháu cứ lo chăm làm ăn
Tháng ba, đi cày ái
Tháng tư, đi quải phân
Ông bà sẽ cho hòa cốc phong đăng
Để cho cháu lúa nhiều, cá lắm

tr. 91

Ruộng con Cun Khương đã cấy
Đồng lúa làng còn trống không
Tháng tư, Toóng Ín còn đi chọi gà
Tháng hai, tháng ba còn đi bắt cá
Chẳng lắng mùa mà làm ăn
Ruộng nhà người mạ xanh xanh
Đồng nhà người lúa đã kín
Bấy giờ Toóng Ín mới đi dành ruộng mạ
Tháng tám mới đi cày vỡ mở đồng
Đồng tốt, ruộng trong cũng không xanh mạ
Cho nên Toóng Ín cấy xong
Ruộng trên ruộng dưới
Cò đi qua thấy đầu
Ốc đi qua thấy lưng
Toóng Ín bị đói nửa chừng
Mặt nhăn mày nhó
Khó kiếm ra lúa mà ăn
Khó tìm được sắn mà nhá
Toóng Ín phải lên rừng
Tìm cây chuối trổ
Phải xuống Tộc
Hai nắm rau mèn
Đem về làm quà đi xin ăn xin uống:
Lang Cun Khương
Trong cửa ngó ra
Trong nhà ngó thấy
Thấy chàng Toóng Ín
Men ngả đầm đi vào cửa
Men bờ đồng đi vào nhà
Lang Cun Khương liền bảo đàn em

tr. 92

Đem ngựa nâu đi ra rước chú
Toóng Ín vào đến cửa đến nhà
Lang Cun Khương dọn mâm cơm thịt gà
Mời Toóng Ín
Cơm xong, rượu say
Toóng Ín ngỏ lời:
- "Anh ơi
- "Khát nước hết hơi
Đòi lòng hết thở
Nhà em không xay biết giã cái chỉ
Phải lên rừng tìm hoa chuối đỏ
Phải xuống rộc hái nắm rau mèn
Nên phải về xin ăn với anh với chị
Lang Cun Khương nghe thương trong dạ
Nghe xót trong lòng
Gọi đứa hầu người ở
Lên nhà lấy lúa trắng như bạc
Lấy chỗ gác lúa thơm như bương
Kíp gánh cho đứa út thương
Xếp quang cho chàng Toóng Ín
Toóng Ín đem lúa về
Ăn ngày hai ngày ba lại hết
Bụng lại đói da da
Lông lại đói diết diết
Lại phải lên đồi
Hái hoa chuối đó
Lại phải xuống rộc
Hái bó rau môn
Lại lên nhà Cun Khương tìm bữa
Lang Cun Khương tựa cửa

tr. 93

Vợ Cun Khương tựa hòm
Bàn sớm bàn hôm thương em lắm lắm
Ngày đầu đưa cho em lúa trắng
Ngày này cho lúa bạc như vôi
Xếp cho một gánh
Toóng Ín gánh đi không nổi
Nhưng vợ Toóng Ín chẳng biết ăn dè
Thóc nhiều mà không biết chia bữa
Nấu một lần, ăn căng ruột ngựa
Buổi sớm ăn thừa
Buổi chiều bỏ phí
Hết thóc, mặt lại nhăn
Hết cơm, mặt lại héo
- "Toóng Ín lại đi xin
Lần này
Không được lúa trắng, lúa dẻo
Chỉ được một dúm lúa đen
Đem về ăn nhăng nhít
Nhưng rồi cũng hết
Lại lết đi xin
Lang Cun Khương bực mình
Phải nói một lời:
- "Lần đầu anh cho chú lúa trắng như bạc
Hai lần anh cho chú lúa bạc như vôi
Lần ba anh cho lúa đen sì như sạn
Bây giờ anh cũng hết
Chú phải xin nơi khác
Toóng Ín trở chân ra
Ngó thấy nhà Lang Cun Khương

tr. 94

Rước thợ rèn lên cửa
Đốt lửa, làm bừa, làm cày
Rên dao phay, dao phát
Toóng Ín liền nảy ra ý ác
Nghĩ ngoặt ra điều gian
Nói với Cun Tồi, Cun Tàng
Nhà Lang Cun Khương giàu có
Rước thợ về rèn súng rèn dao
Hồng làm giặc cỏ
Hòng giết Cun Tồi mường quang
Giết Cun Tàng mường lớn
Lập tức
Nhà lang cho đứa lính cai cả
Đứa ở coi hầu
Đì vào xem xét
Chúng vào tận rào nhà Lang Cun Khương
Đứa đứng ở nhà dưới mà trông
Đứa đứng ở rìa đồng mà lắng
Nghe đúng là nhà Lang Cun Khương
Có tiếng đập sắt
Vội vàng về tâu lại chủ
Lập tức,
Nhà lang cho người đi hô
Cắt người đi rao
Đi bảo làng Rậm, làng Rộc
Làng Quan, làng Chèo
Làng Neo, làng Đông
Nhà ai không có cơm phải bớt lúa má
Nhà ai không có cá phải tát đầm ao

tr. 95

Sáng ngày sau phải đến
Rạng sớm
Người mường dưới kéo lên
Người làng trên kéo xuống
Người đi chật ruộng, chật rừng
Người đi như ong, như kiến
Cun Tồi cầm gươm đứng ở phía trong
Cung Tàng cưỡi ngựa hồng đứng xa ngoài cửa
Truyền rằng:
- "Hỡi chu, hỡi chương
Hỡi mường, hỡi nước
Lang Cun Khương đã làm giặc
Muốn chặt tình nghĩa anh em
Muốn làm nhục mường trên
Muốn làm hèn mường dưới
Binh mường hãy nghe lời
Bình mường hãy lắng tiếng
Theo ta đi bắt Lang Cun Khương.
Chặn đường vào ngõ ra
Rao lời to lời nhỏ
Hô chém cả bố con
Súng bắn vào ra rả
Ná bắn vào như mưa
Lang Cun Khương phải phá cửa
Nhảy khỏi nhà thoát thân
Mau chân chạy về trời
Về với ông bà ngoại
Mường rộng, mây xanh
Ông bà ngoại thấy cháu đến
Vi trong dạ, hả trong lòng

tr. 96

Nhưng thấy cháu đi không
Ông bèn hỏi gạn:
- "Mọi ngày, cháu về cưỡi ngựa
Có đứa lính hầu
Đi theo sau xách điếu
Bao hôm nay cháu về mặt méo
Mắt thiếu vui, thiếu cười
Về chơi sao có một mình
Về nhởi sao không có quần áo tốt
Lang Cun Khương mới bảo:
- "Ông ơi là ông
Bố chia của con khinh con ghét
Chia đứa ít đứa nhiều
Toóng Ín chơi nhởi sớm chiều
Nên bây giờ thiếu cơm thiếu lúa
Nó về với cháu, xin ăn xin uống
Cháu cho nó lúa bạc lúa chì
Nhưng xin mãi xin hoài
Cháu cất tiếng mắng
Nó về Lang Cun Tồi xui dọc xui ngang
Xui Cun Tàng chịu tiếng
Hai anh đã nghe miệng Toóng Ín
Kéo qua giết cháu
Cháu thoát được, chạy lên với ông bà
Ở với ông bà cho lành
Mường cháu chẳng về
Quê cha, chầu không trở lại nữa
Cháu xin ông được làm bão làm gió
Cho chúng nó hết đời
Chỉ có một gáo nước nhà trời

tr. 97

Ông ơi, bà ơi! Cho cháu làm lụt
Ông bà, họ hàng khuyên rằng:
- "Đất cháu còn ở còn về
Quê chầu còn lại
Cháu chớ làm hại binh hại mường
Cháu hãy ăn thiêng ở lành
Những việc đó để họ hàng nhà ta làm hộ
Ta sẽ đi gieo bệnh tai vương
Xuống Đồng Chì Tam Quan Kẻ Chợ
Lang Cun Khương rằng:
- "Ông bà ạ, họ hàng ơi
Cháu phải làm cho sấm nổ, sét rơi
Cho đổ nhà, để cửa
Làm tối nửa chân trời.
Họ hàng nói một lời:
- "Châu à, cháu ơi
Cháu đừng làm hại binh mường
Để nghe nhớ, nghe thương
Trên trời đã có đường, có cánh
Làm cho đồng cạn xác xơ
Nước cạn hết tôm cá
Đồi hạn, gẫy sừng con nai
Trâu nhai đất cứng
Người hứng nước sương
Thế là
Cun Tồi cái khang
Cun Tàng cái lớn
Đi săn, đi bắn
Đi dọc, đi ngang
ì từ rừng dang.

tr. 98

Vào hang núi đá
Bỗng gặp ba con tùa cả
Đang hối hả đóng thuyền cây dang
Gặp đàn rùa vàng
Đang lắp thuyền cây nứa
Cun Tồi, Cun Tàng đón lời thăm hỏi:
- "Rùa ơi.
Nước sông con không bằng lá cỏ.
Nước sông cái không bằng lá dang
Sông Tầm sông Tê nước không còn chảy
Sao bây đóng thuyền đóng bè làm chi
Con rùa đen hay thưa
Con rùa vàng hay nói:
- "Ối, Óng ông Cun Tồi, Cun Tàng
Và chàng Toóng Ín
Đã đi làm giặc
Giết bố, giết con Cun Khương
Lang Cun Khương về trời
Về bên mường ngoại
Động trời động mây
Cả đêm cả ngày
Làm giận làm dữ
Làm khổ đất Đồng Chì Tam Quan Kẻ Chợ
Kẻ khó ta phải đóng thuyền cây dang
Kẻ nghèo đóng mảng cây nứa
Ông lang, ông đạo đóng thuyền chò chỉ
Để chèo lên đất ông trời
Đương chèo đương chống
Nghe hây hẩy cơn gió
Nghe rồ rộ cơn mưa

tr. 99

Trưa, Cun Sấm xuống hét
Đêm, nàng Sét xuống đánh
Đầu hôm mưa bằng hột cà
Sáng ra mưa bằng quả đấm
Mưa dầm, mưa dề
Ngập bờ, ngập bụi
Đồi Bù Ring còn băng cái kéo
Đồi Bù Rinh còn bằng lá muống
Nhìn về đất mường
Lụt lên cuồn cuộn
Lúc đó vua Trời nhìn qua mưa
Vua trời rẽ tầng mây
Trông rõ đó rõ đây
Trông rõ cây rõ ngọn
Vùa Trời nói:
Việc này không tha
Vạ này chẳng rời
Lang Cun Khương lên kiện vua Trời
Rằng nên làm quái làm gở
Nay ta cho nàng Dặt Cái Dành
Nàng lành con khôn cái khéo
Đầu hôm chui mặt trăng
Sáng ra chui mặt trời
Về bảo Cun Tồi, Cun Tàng
Mau mau rước Lang Cun Khương
Về làm cun cho sang
Rước về làm lang cho giàu cho có.
Lang Cun Khương
Đang cưỡi trên lưng gió
Ngồi trên từng mây

tr. 100

Nói rõ nói ràng:
- "Cun Tồi hỡi
Nhà bay nghe sang hãy chưa
Cun Tàng ơi! Làm giặc có sướng
Đất nhà lang phải theo
- "Nẻo nhà lang phải về
Nhưng phải thề một lời
Phải nói một tiếng
Bằng lấy gươm, lấy kiếm
Hãy chém cổ bố Toóng Ín
Cho hết nòi nịnh người trên
Cho hết nòi xui lên
Cho hết tên xui xuống
Làm cho kẻ khác chết uống
Làm cho binh mường chết oan
Cun Tồi, Cun Tàng
Lấy máu đen đen là máu chó cái
Đem lại cho nàng Dặt Cái Dành
Nàng lành con khôn cái khéo:
Treo lên trời nộp máu cho Cun Khương
Lang Cun Khương nhìn qua
Lang Cun Khương ngó lại
Mở miệng nói đừng không phải
Mở lời nói đúng rằng sai
Máu đen đen là máu chó cái
Đừng nói gian nói dõi với ta
Không phải máu lang họ nhà
Không phải máu thằng xui giục
Ta không thèm về
Cun Tồi, Cun Tàng

tr. 101

Lại lấy máu đỏ đổ là máu con hoẵng
Nộp lên cho Lang Cun Khương
Lang Cun Khương nói:
- "Mấu đen đen là máu chó
Máu đo đỏ là máu hoãng
Không phải máu đòng dõi nhà lang
Nhà lang bàn đi
Nhà lang bàn lại
Dân mường đói cơm xót ruột
Ở lênh đênh giữa nước, giữa trời
Toóng Ín xin thưa lời:
- "Em chẳng nên, hai anh cứ hành tội
Cho mường khỏi đói
Cho nước khỏi dâng
Năm nay đã hết
Tháng này đã qua
Hôm nay về già
Mai sau về cuối
Em nuôi thân bằng gì
Cun Tồi, Cun Tàng thương em lắm lắm
Khổ thân nhiều nhiều
Hai anh em nói một điều
- "Hai em không nên
Hai anh phải hành tội
Hôm nay về già, mai sau về cuối
Cho em làm chúa nơi đồng ruộng
Sống giữ nương, giữ đồng
Cun Tồi, Cun Tàng
Phang đi, chém lại
Nàng Dặt Cái Dành

tr. 102

Lại đem máu lên trời
Nộp Lang Cun Khương
Ngày trước.
Máu đen là máu chó
Máu đỏ là máu hoẵng
Hôm nay máu vàng
Thật là máu nòi nhà Lang
Lang Cun Khương hết hơn hết đỗi
Trật chân trở lại
Quái chân trở về
Về Đồng Chì Tam Quan Kẻ Chợ
Làm Đạo Lang Khương
Cun Tồi ra chào Đạo Lang Khương.
- "Được một mâm vàng
Cun Tàng ra chào Đạo Lang Khương
Được một mâm bạc
Con cái Toóng Ín ra chào
Lang Cun Khương chưa nghe đã nói:
- "Chặt cây sao không chặt gốc
Nhổ cây sao không nhổ rễ
Chém bố sao không chém con
Lập tức
Đạo Lang Khương
Dồn cơn dữ
Cử con giận
Nắm gươm vàng
Phang chết con Toóng Ín

tr. 103

Máu vướng ra tay
Máu bay lên áo
Bây giờ, Cun Khương ngạo ngạo
Đi vào cửa nhà lang
Bước lên sàn nhà Cun
Yên Lòng nhìn chu chương mường nước.
Nhà lang làm thịt trâu đực đen
Cúng ma dưới đất
Làm thịt trâu đực bạc
Cúng ma thủy phủ long vương
Cúng chín phương trời
Lạy mười phương đất
Trên trơi phải tế thần trời
Thế là
Chu chương mường nước gần xa
Vui cửa, vui nhà
Vui đất Đồng Chì Tam Quan Kẻ Chợ