XV. LANG CUN CẦN LẤY VỢ

Chưa có vợ nằm nhà
Chưa có bà sắm cơm, trộn rượu
Chưa có người tiếp khách trong binh trong mường
Lang Cun Cần ra nằm ấp cửa số chái
Mắt trông ra ruộng
Ngó xuống bến nước
Thấy nàng Vạ Hai Chiếng
Đứng dựa bờ giếng gội đầu
Thấy ở mặt nước trong.
Trải tóc xanh mườn mượt
Thấy vượt trước ngực
Đô gò vú tròn tròn
Thấy khuôn mặt non non
Thấy con mắt đang cười với nước
Lang Cun Cần muốn được chăm sóc
Con người thắt đáy lưng ong

Chú thích (tr. 66)
1. Vạ Hai Chiếng là em ruột Lang Cun Cần, còn có tên là Vạ Hai Kịt.

tr. 67

Đẹp người, khôn ngoan, có dáng
Trâu khôn không để sống
Gái đẹp không để đi khỏi nhà
Lang Cun Cần muốn đòm Vạ Hai Chiếng
Rắp ranh lấy em gái mình
Thế rồi
Lang Cun Cần hội chu chương mường nước
Liền cho đứa hầu đi hò
Cho cá đi rao
Mọi người đến để hội chu chương mường nước
Đầu sáng
Đàng dưới kéo lên
Đàng trên kéo xuống
Người đi kín ruộng kín bờ.
Chật đường chật sá
Vào chật nhà kín cửa
Dân mường hỏi: "Lang hỡi
Trâu nhà lang ngã vào núi đá
Bò nhà lang sập rãnh
Hay là trâu vắng chuồng
Nai phá nương
Mà nhà lang phải gọi chu chương
Mà nhà lang phải hội mường hội nước
Lang Cun Cần vội nói:
- "Sân nhà lang chưa có người nuôi lợn nuôi gà
Trên nhà chưa có người trải mền dăng chiếu
Chưa có ai rót rượu mời khách
Chưa có ai coi gạo nuôi binh
Làm nhà cun chưa sang
Làm ông lang chưa giàu có

tr. 68

Lang muốn lấy nàng Vạ Hai Chiếng
Về làm duyên làm bạn
Sắm nên vợ nên chồng
Xin hỏi chu chương
Có nên không hỡi mường hỡi nước
Lúc ấy
Chu chương mường nước
Kẻ trước người sau
Đều thưa một câu
Cùng nói một tiếng:
Lang à
Lang Cun Cần với Va Hai Chiếng
Sinh chung một cha
Ra cùng một cửa
Gọi vợ gọi chồng sao nên hở lang
Lang còn yêu nàng em ruột
Thì chu chương mường nước
Làng trước, làng sau
Làng đầu, làng cuối
Buổi chiều sẽ thôi đi chăn trâu
Buổi sáng sẽ thôi đi cầy đồng sâu ruộng cạn
Bỏ nuôi gà, đúc lợn
Không quét dọn cửa nhà
Không ra, không vào
Không lên, không xuống.
Lang Cun Cần nghe lời nói suông
Nghe tiếng đồn lên

tr. 69

Thấy gió lật chiếu
Thấy lòng yêu lảo đảo
Cơn bực lên dồn dồn
Cơn giận lên bừng bừng
Lang Cun Cần vẫn muốn lấy Vạ Hai Chiếng
Lang Cun Cần đi hỏi vua Pồn
Thần Của suy nghĩ
Đi hỏi vua Châu Chấu
Thần thu xếp lo phiền
Vua Pồn, vua Châu Chấu là cha con
Hai cha con ra hỏi:
- "Ói! Lang Cun Cần
Có việc gì mà đến sớm thế
Lang Cun Cần rằng:
- "Lạy vua
Nhà con, ở dưới sân chưa có ai nuôi gà vịt
Trên nhà, chưa có ai trải mền, đăng chiếu
Chưa có ai rót rượu mời khách
Chưa có ai giã gạo nuôi bình nuôi mường
Con muốn lấy em gái là nàng Vạ Hai Chiếng
Về làm duyên làm bạn
Sắm nên vợ nên chồng
Có nên không
Hỡi hai ông vua lo vua lắng
Hai vua trả lời:
Con muốn lấy Vạ Hai Chiếng
Đầu tháng phải xuống ăn cơm với lợn
Cuối tháng phải xuống uống nước với gà
Phải làm như vậy liền ba năm bảy tháng
Mới sống nên thân

tr. 70

Mới làm nên sự nghiệp.
Lang Cun Cần trở về lấy Vạ Hai Chiếng
Nhưng đầu tháng không ăn cơm với lợn
Cuối tháng không xuống uống nước với gà
Vua trời ngồi trên sập ngai son
Vua con ngồi trên sập ngai bạc
Ngó xuống Lang Cun Cần
Vua đành bấm bụng
Sai Cun Sấm xuống hét
Sai nàng Sét xuống đánh
Đánh cho chết Lang Cun Cần
Hai người ra đi
Đi rì rì đến bờ sông Tùng
Nàng Sét hơ hớ đi trước
Cun Sấm bước chân đi sau
Thấy đùi nàng Sét trắng phau
Mắt Cun Sấm dán chặt vào bẹn
Nghe lòng ao ước
Nghe dạ xốn xang
Muốn cầm đùi trắng phau phau
Muốn được con người trăng trắng
Nàng Sét chưa lắng đã biết
Nàng Sét chưa thấy đã hay
Bèn tìm lời khéo léo
- "Hỡi chàng Sấm à
Lòng trâu thế nào
Lòng bò thế ấy
Tôi không đánh Lang Cun Cần nữa
Chỉ đánh nhai, đánh lưỡi
Vào chồi cây gạo

tr. 71

Vào áo cây vông",
Hai người một ý
Chung lẽ chung lời
Nhưng tồi
Vì Lang Cun Cần lấy em gái
Trời nổi cơn giận dữ
Cứ cơn bão cơn giông
Ông phải trốn vào rú
Giấu Va Hai Chiếng vào đổi
Ở rừng ý rú đẻ ra con giun
Ở nước đen đẻ ra con chạng kha
Trong cửa trong nhà
Đề ra mười hai chàng ma ếm
Lũ ma ếm
Giữ mười hai bến nước
Ngăn bước mọi người
Bây giờ
Rằng:
- "Lang Cun Cần lấy Vạ Hai Chiếng
Lấy phải Cun Ếm, chàng Ai
Là những thần chuyên làm điều xấu
Thế nên.
Người mường trên kéo tới
Người mường dưới kéo lên
Chật cửa, chật nhà lang:
- "Hỡi lang, lang hỡi
Nếu lang còn lấy em gái

tr. 72

Thì chúng tôi chẳng chịu ở trong mường
Chúng tôi không chăn gà chăn lợn
Không đi đón trâu về chuồng
Chẳng đi cày đồng sâu, đồng trũng
Lúc ấy
Lang Cun Cần lo sợ.
Mặt mày bơ phờ
Vội đưa nàng Hai Chiếng
Ra bỏ ngoài đồng
Bỏ vắng bỏ luôn
Trả lời buồn, lời đắng
Bỏ nàng quanh vắng đến đời nay
Bấy giờ nhà lang lại đi mời ông mơ mường Ngòn
Mồm ông mơ hếch hếch
Tóc ông mơ ngồn ngộn trứng chấy
Hàng búi trứng rận
Ông mơ bận cháu bận con
Đến đi làm mối cho tốt gốc, tốt lòng
Làm mơ nòi, mơ dòng, mơ giống
Ông mơ mặc xống một dây
Mặc áo một dải, bó chặt
Nhà lang lên đồi cắt lá dong gốc
Xuống rộc cắt lá dong xanh
Gói bánh chưng vuông
Gói bánh tét tròn
Xuống sân bắt con gà vàng
Lên nhà ngâm ang gạo mới
Dọn mâm cơm nửa buổi
Mời ông và đứa gái ngồi ăn
Ăn no uống say

tr. 73

Ông mơ với tay gói trầu đi ăn đường
Lấy cau đi ăn sá
Trầu têm trầu lá, ăn đi, ăn về
Rồi ông mơ chống gậy ra đi
Từ từ đi ra
Bước xuống bậc thang ngà
Đầu gối va lập cập
Bước xuống bậc thang gốc
Vấp ngã loạng choạng
Lưng cúi lọng khong
Đứa gái gánh quà theo sau
Di cho mau ra bến
Đi cho đến đồng nhà
Đi cho qua đồng cửa
Ông mơ bước dài bước ngắn
Lên lầu đến đất mường vua Binh Lạc
Đi thấu vào bờ giếng
Vòng lệng đường bở ao
Vào đến rào đến giậu
Nghe gâu gâu chó sủa
Chó sủa chó cắn
Đàn chó lồng lộn chạy ra
Lúc ấy
Con gái nhà ông Binh Lạc
Chạy ra cổng ngó trông
Chạy vào nhà mách bố
Vừa thở vừa mách mẹ ở trên sập nhà:
- "Có khách đường xa bố à
Có khách đến nhà mẹ ơi
Ông vua Binh Lạc nói:

tr. 74

- "Khách đến chơi sao con không mời vào
Khách đến nhà sao con không đón
Con mách với bố với mẹ làm gì
Được lời nàng chạy trở ra
Chào khách mường xa đến cửa
Ông mơ rửa chân giội nước
Nước xối tay sạch qua.
Cùng đứa gái bước lên nhà
Ngồi gian mở cửa sổ bên trái
Rồi, nàng Vạm Đầu Đất lấy chiếu ra trải
Mời qua mời lại thấy ông mơ ngồi
Cùng mời bạn gái ngồi lên
Têm trầu bưng ra chơi
Rót bát nước đầy mời khách uống
Ở trong gian nhà giữa
Vua Binh Lạc đang thay xống
Lủng củng thay áo bông vàng
Mỗi bước ra chào ông khách lạ
Ra ngồi tiếp bữa tiếp ngày
Mới thưa mới hỏi:
- "Ông ơi, ông à
Ông ở mường xa, mường gần
Hay ở mường ngàn mường ngái
Ông tới mượn trâu không có chạc
Ông tới mượn mác sao không đem rong
Ông tới mượn cho òng sao không có cán
Ông tới mượn ván sao không có thừng
Hay ông muốn hỏi điều gì
Ông mơ trả lời:
- "Thưa ông

tr. 75

Tôi ở mường đất xa
Quá đất mường Tà, mường Quạ
Tôi không đi mượn trâu mà đem chạc
Chẳng mượn mác mà đem rong
Không đi mượn cho òng mà đem theo cán
Không mượn gỗ mượn ván mà đem thừng
Mà tôi đi mang tìm mừng
Mừng thật thà
Nghe nói nhà ta có nàng Vạm Đầu Đất
Thật nết lành người
Lang Cun Cần mường tôi
Muốn cho trâu ăn chung một bãi cỏ
Muốn cho bò uống chung một dòng suối
Muốn cho bố mẹ già ngồi chung một cửa sổ
Muốn uống rượu chung cần
Muốn xa nên gần
Muốn nên dâu nên da
Muốn làm cửa làm nhà
Muốn lấy nàng nhà ta làm bà lang
Có nên không ông vua hởi
Ông vua Bình Lạc vuốt râu mới nói:
- "Ông à
Muốn lấy con gái tôi làm bà nhà lang
Nhưng con Vạm Đầu Đất còn nhỏ lắm lắm
Càng ngắm càng thấy nhỏ nhiều nhiều
Đi cứi một chiều chưa nên vác
Đi nước xuồng còn vơi
Đi chơi còn quên xống áo
Thấy mẹ còn đòi bú
Thấy chú còn vòi quà

tr. 76

Rồi ông mơ vội thưa qua:
- "Ông à
Chồng nhỏ thì đi chăn trâu
Dâu nhỏ thì giữ em giữ cháu
Hỏi năm nay, năm sau mới cưới
Vua Bình Lạc lại nói ra:
- "Chưa nên ông mơ ơi
Chưa được ông mơ à
Trâu nhà có họ
Bò nhà có chuồng
Còn phải đi gọi bác
Còn phải đi gọi chú
Để lo bàn chuyện này mới được",
Ông bác đã vào cửa trước
Bà cô đã vào cửa sau
Tiếng nói lao xao
Tiếng chào rộn rộn
Ông Binh Lạc đứng lên rón rén
Bước ra đón chào
Trao tiếng mở lời:
- "Cô ơi, bác ơi
Con Vạm Đầu Đất nhà ta
Có tiếng đồn xa chín bản
Có tiếng đồn xa mười mường
Ông Lang Cun Cần muốn thương
Đem lòng muốn mến
Hôm nay cho ông mơ đến
Xin được chuyện được lời.
Xin được nơi đi lại
Bác nghe phải cứ nói

tr. 77

Cô thấy trái nên thưa
Cho vui lòng người ta
Cho đẹp ý họ ý hàng
Rồi nhà ngoại nghe lòng vui ra
Cô nghe dạ vui vào
Nhưng còn muốn bày lời cao xa
Nói ra ý thách của cải
Rằng: "Con gái nhà ta còn dại
Ngắm né còn bé
Ai ngấp nghé để đi làm bà
Ta gả đi làm dâu làm con
Nhưng phải có trâu đực
Có bò mộng
Có rượu mật
Có tiền lát nhà
Trả công bú mẹ đẻ ra nuôi dạy
Mang đến nổi nấu rượu
Đủ vạc ngàn rượu
Mười hai con trâu bạc đùi
Mười bảy con bò bạc lưng
Là của nuôi con tập nói
Là của hỏi cậu, hỏi ngoại đường xa
Có khiêng bóng khiêng cơm thịt gà mở cổng
Có con dao cán bạc mở khiêng
Khăn trắng tinh cho đứa đi khiêng đi gánh
Có bánh, có vây áo cho đứa phù dâu
Có tiền cho đứa theo hầu vác chiếu
Nếu thiếu một món chẳng cho
Thế là, ông ngoại nhà nói ra một tiếng
Bà ngoại ngồi trên niếng nói ra một lời:

tr. 78

- "Đòi chỉ đòi lắm mơi
Lời chi lời lắm thế
Để con gái nhà ta chết rũ trong nhà
Chết già trong mường
Nghe thương con lắm lắm
Cua con gái là của quả chua leo leo
Đồi nhiều được ít
Nghe ra chuyện con nít thì đừng sang
Nghe ra chuyện ông già thì mới đến
Lúc đó
Ông mơ đứng lên gửi tiếng
Ông mơ gửi chuyện thưa lời:
- "Của cũng không bằng người
Lời cũng không bằng nghĩa
Vía cũng không bằng tình
Vậy xin có đủ mọi thứ đã thách
Thách thứ gì tôi xin sắm không thiếu
Chẳng dám sắm méo sắm vênh thứ chỉ
Xin ngoại để tôi về
Tâu qua tâu lại với Lang Cun Cần.
Ngày hôm sau
Lang Cun Cần hội dân mường
Nói rằng của phải lo
Trâu bò phải sắm đủ
Xuống sân mổ đực lợn lang
Lên nhà nấu khoang rượu nóng
Chú bác hò nhau đến uống
Một bữa no say
Có em gái bưng trầu
Có bà già kéo nhau đi trước
Bước lên mường nhà ngoại

tr. 79

Có phải gói trầu dọn cửa
Phải sửa khiêng cơm ở đường
Mới được đi vào trong sân rộng
nâng ra
Hôm nay ngày tốt.
Nhà ông bà ngoại
Có lòng rộng lòng thương
Cho nàng Vạm Đầu Đất đi làm dâu
Làm cái làm con
Mang theo mười khiêng dâm ngồi
Chín khiêng gối dựa
Chín màn đôi
Chín khiêng chăn bằng lụa
Chín chục gối con ong
Quần áo chiêng công
Gánh đến nhà Lang Cun Cần
Cho nên chồng nên vợ
Từ đó Lang Cun Cần đã có vợ
Dưới sân đã có người chăn lợn gà
Trên nhà đã có người dăng màn trải chiếu
Đã rước được vợ bông vợ hoa
Nhà Lang đã đem vợ về nhà
Ba ngày sau lại mặt
Nhưng năm qua tháng qua
Nàng Vạm Đầu Đất vẫn vóc rõ mình ròn
Thân vẫn son son
Cửa nhà lang nghe chua chua
Ngõ nhà lang nghe xót xót

tr. 80

Nhưng Lang Cun Cần
Thâu đêm gối đầu bằng tay
Ban ngày gối đầu bằng áo
Vì nàng Vạm Đầu Đất khi ngủ
Mô hôi vã ra như sương.
Khi ở nhà người thì da như bạc
Khi về nhà lang thì da như chì
Da đen xì xì như gốc cây cháy rụi
Dạy lợn thì mắng lợn là ma
Chăn gà thì chửi gà chết xác
Sao con hùm không đến vác
Con gấu không về mà tha
Nên Lang Cun Cần
Ngày lành còn thấy nàng khá
Ngày giận thấy má nàng thâm thâm
Lúc trời lâm râm muốn bỏ
Khi trời gió muốn buông
Trời nắng nghĩ thân mà thương
Trời sương nghĩ thân mà tủi
Lang Cun Cần lại hội dân mường:
- "Nghe có nàng Vạt Đầu Nước
Đáng nên giá khác của ta
Đáng nên bà khác của lang
Xin mường hãy xét.
Ngày qua tháng lại
Đã sắm đủ bạc vàng
Lang Cun Cần rước ông mơ sang
Đi chật đàng là con trai khiêng bánh
Nàng Vạt Đầu Nước
Đứng xõa tóc bên gốc hoa trẩu

tr. 81

Ngồi vấn đầu bên cội hoa vông
Mái tóc vòng vòng cánh cong cách phượng
Nếp khăn lượn lượn nên vành mây xanh
Nàng bướm lại dạo quanh
Hoa trẩu dệt trắng vành chân váy
Nàng thấy rầm rầm nghe lạ
Sao có người đi chật đường
Nàng vội giắt lược vào lưng
Vội kéo chăng thêm vấy
Lúc ấy đã vang tiếng bố gọi
Đã nghe lời mẹ kêu:
- "Ở đâu rồi hở con gái yêu
Ở nơi nào hở con gái út
Chẳng về nhà nấu nước
Để mời họ nhà lang
Têm trầu bổ cau bưng ra đón khách
Đừng để nhà ông trách
Chớ để nhà ông phải buồn
Lấy phải vợ con là đứa xấu nết.
Nàng Vạt Đầu Nước đã về làm vợ Lang Cun Cần
Nàng ở trọn chín tháng một rằm
Qua hai năm nửa tháng
Trông nắng nắng không nên
Ngó đèn, đèn chẳng tỏ
Mong gió, gió không về
Thả bè, bè không đến bến
Khêu nến, nến không sáng
Mong có con mà không có con
Khi ấy

tr. 82

Nàng Vạt Đầu Nước
Má không còn như cành vông đỏ đỏ
Môi chẳng nên cành trẩu đầu mùa
Một mình đi sáng về trưa
Lang Cun Cần nghĩ ngày lành tháng lạnh
Ngày vắng, tháng một, tháng mỏi rời
Ban đêm gối đầu cánh tay
Ban ngày gối đầu lên xõng lên áo
Uống rượu không nghe say
Ăn cơm ngủ ngày không ngon giấc
Lang nghe phiền trong ngực
Nghe tức trong lòng
Nhìn ra dòng sông nước trôi lặng lặng
Trông ra trời nắng mắt chói nheo nheo
Ngước lên trời nghe con mắt reo reo
Nhìn thấy Ả Sao, Ả Sáng, Á Rạng ông Vua Trời
Miệng cười tươi như bông
Tóc xanh như mặt suối
Dao sắc chẳng sánh nổi đuôi con mắt
Trăng sáng vằng vặc
Không bằng một góc mắt nàng sao
Lang Cun Cần nay ước
Lang Cun Cần mai ao
Ước làm sao lấy được con mắt ấy
Lang Cun Cần lại họp dân mường
Để sắm trâu to, bồ mộng
Sắm trống, sắm chiêng

tr. 83

Quần đỏ, áo xanh
Để theo ông lang
Đi hỏi được Á Sao, Á Sáng, Ả Rạng nhà Trời
Để làm vợ
Chiêng đã nổi lên
Trống đã kêu lên
Nàng Á Sao, nghe then trong lòng
Nhưng lại cứ vui ran trong bụng
Mền rộng trăm chiếc có đứa đi ở vác
Vấy đẹp trăm đôi, có người hầu khiêng
Gối xếp, gối mềm bỏ vào rương dát bạc
Người đi không
Lũ lũ qua sông
Dòng dòng lội suối
Chiêng ba dóng núi dàng cuối
Chiêng bảy gọi thung dàng đầu
Ngựa chín hồng mao đưa Làng Cun Cần đi trước
Ngựa tốt đẹp á Sao đi sau
áo đẹp quần màu
Chen nhau nườm nượp.
Lang Cun Cần
Lấy được à Sao, à Sáng, à Rạng nhà Trời
Mâm cơm buổi sáng chung nổi
Vò rượu chung cần chung uống

tr. 84

Đi lên đi xuống
Cùng kề vai kề người
Đi dong đi chơi
Cùng chung đường chung sá
Khi nàng à Sao ngồi may ngồi vá
Lang Cun Cần chót má yêu yêu
Lúc nàng ngồi dệt ngồi thêu
Lang Cun Cần ngắm yêu nhìn mến
Tối nàng ngả cánh tay mềm
Để cho lang làm gối
Buổi tối lấy cặp vú trắng ngà ngà
Làm bông làm hoa cho Lang Cun Cần hái
Lấy má phải má trái
Cho Lang Cun Cần kề miệng kề môi
Nhưng hai mùa rét đã rồi
Mùa nóng sôi kéo đến
Nàng Ả Sao cũng hiếm
Nàng Ả Sao, cũng chẳng có con
Một hôm
Nghe đồn rằng
Mụ già Rồ biết lấy thuốc
Mụ già góa biết lấy cỏ có con
Nhà lang cho người đi tìm già Rỏ
Mụ già Rỏ đi lấy cỏ có con
Thế rồi
Có ngày sao vui, mây múa
Cành lá reo reo
Con chào mào hay háy

tr. 85

Mặt sáng đã thật
Nàng Vạm Đầu Đất đẻ được Cun Tồi
Nàng Vạt Đầu Nước để được Cun Tàng
Nàng Á Sao, Á Sáng, Ả Rạng con vua Trời
Đẻ ra Lang Cun Khương
Ả gái nuôi trong mường
Đẻ ra chàng Toóng Ín