Chử Đồng Tử - Tiên Dung

Tiên Dung là con gái của Vua Hùng, và là nỗi lo của cả một triều đình.

Nàng không chịu ngồi yên trong cung. Các công chúa khác học thêu, học đàn, học cách đi đứng cho êm; Tiên Dung học được mấy hôm thì bỏ, rồi ra bến sông ngồi xem thuyền. Nàng nói rằng ở trong cung thì cái gì cũng biết trước, còn ở ngoài sông thì không biết gì cả, nên thích hơn.

Vua Hùng thương con, cuối cùng đành sắm cho nàng một đoàn thuyền để nàng đi chơi cho biết.

Cùng lúc ấy, ở một làng ven sông tên là Chử Xá, có hai cha con nghèo.

Nhà họ là một túp lều tranh, và tài sản trong nhà chỉ có một chiếc khố vải. Rồi một đêm, lều cháy. Ngọn lửa đi qua rất nhanh; đến khi người trong làng chạy tới thì chỉ còn tro. Trong đống tro ấy, hai cha con nhặt ra được một thứ duy nhất còn nguyên: chiếc khố.

Từ đó, ai ra ngoài thì mặc khố, người còn lại xuống ngồi dưới nước cho kín.

Rồi người cha ốm.

Biết mình không qua khỏi, ông dặn con giữ lại chiếc khố mà mặc, đừng chôn theo ông. Người con nghe, gật đầu. Rồi ông mất, và người con lấy chiếc khố ấy liệm cho cha.

Sau đó, chàng không còn gì để mặc. Ban ngày chàng ở dưới sông, đợi cho trời tối mới lên bờ. Chàng bắt cá, rồi đổi cá lấy gạo và khoai. Không ai nhìn thấy chàng, vì chàng chỉ đi khi ngoài đường không còn ai.

Một buổi sáng, có tiếng chiêng. Đoàn thuyền của công chúa đi ngang qua khúc sông làng Chử Xá. Cờ bay, trống đánh, và quân lính gọi nhau dẹp đường hai bên bờ.

Chử Đồng Tử đang ở dưới nước. Chàng nghe tiếng, ngẩng lên, và thấy đoàn thuyền đang tới. Chàng bò lên bãi, đào cát, nằm xuống rồi lấp cát lên người cho kín, chỉ để hở hai lỗ mũi.

Thuyền đến khúc sông ấy thì dừng.

Công chúa thấy bãi cát trắng và nước trong, bèn sai người lên bờ dựng một tấm màn để nàng tắm. Người ta dựng màn đúng chỗ ấy.

Nàng bước vào trong màn, múc nước sông giội lên vai. Nước chảy xuống cát, và cát trôi đi.

Cát trôi đến đâu thì lộ ra đến đấy.

Tiên Dung nhìn xuống và thấy một người đàn ông đang nằm dưới chân mình. Nàng hét lên một tiếng.

Chử Đồng Tử bò dậy, cúi đầu, và kể hết. Chàng kể về đám cháy, về chiếc khố, về người cha, và về những ngày chàng ở dưới nước.

Tiên Dung nghe hết. Nàng sai người ném cho chàng một bộ quần áo, rồi ngồi im một lúc.

Rồi nàng bảo quân lính chuẩn bị một đám cưới. Quân lính đứng nghe thì không hiểu gì. Nhưng nàng đã nói, và nàng không nói lại lần thứ hai.

Tin ấy về kinh đô trước cả đoàn thuyền. Vua Hùng nghe xong thì nổi giận, và cho người ra lệnh rằng từ nay nàng không được bước chân vào cung nữa.

Tiên Dung nhận lệnh ấy ở bến sông. Nàng không nói gì.

Hai vợ chồng ở lại bên sông Chử Xá. Chỗ ấy là nơi nước gặp nhau, thuyền qua lại dễ, nên hai người dựng một cái chòi và ở đó. Rồi họ rủ những người quanh vùng cùng lập bến.

Mấy năm sau, chỗ ấy thành một khu chợ. Buổi sáng, thuyền từ miền ngược xuống, chở mật ong, chè, và những bó lá thuốc. Buổi chiều, thuyền từ miền biển vào, chở muối, cá khô, và những chiếc chiếu mới. Trên bến có người đổi một vò gốm lấy hai cuộn vải, có người đổi một xâu cá lấy một đấu thóc.

Tiếng mặc cả kéo dài đến lúc trời tối. Khi đã hết người mua, người bán dọn hàng, rồi ngồi lại với nhau ở bến, ăn cơm nguội và nói chuyện về những vùng đất mà người kia vừa đi qua.

Về sau, có một vị đạo sĩ đi ngang qua, thấy hai người hiền, bèn dạy cho họ cách dùng cây cỏ để chữa bệnh. Hai vợ chồng xin học, rồi mở một chỗ bốc thuốc ngay bên chợ. Người nào không có tiền thì được uống không.

Rồi một đêm, khi trăng đã lặn, có một cơn gió lạ. Mây kéo đến và trời tối sầm lại. Mấy người còn thức ngoài chợ nghe thấy một tiếng rất lớn, như tiếng nước bị ai đó nhấc lên.

Sáng hôm sau, người ta mở cửa và không thấy chợ nữa.

Cả khu chợ, cả những ngôi nhà, cả bến thuyền, cả hai vợ chồng — không còn gì. Chỗ đất ấy sụt xuống, và nước tràn vào.

Nước đứng yên, trong, và rộng. Người ta đứng trên bờ gọi nhau, và không ai trả lời.

Đến chiều, có người xuống thử nước. Nước lạnh và trong đến mức nhìn thấy tận đáy, nhưng dưới đáy thì không có gì cả.

Mặt nước buổi sáng hôm sau phẳng như mặt bàn, và ai đến bờ cũng thấy bóng mình ở dưới.

Người trong vùng gọi đầm ấy là đầm Dạ Trạch — cái đầm sinh ra trong một đêm.

---

Nghe vẻ nghe ve,
Nghe vè họp chợ.
Chàng nghèo hiếu thảo,
Công chúa nhân từ.
Kết mối duyên lành,
Cùng lập bến bãi.
Đổi gốm lấy tơ,
Thuyền bè tấp nập.
Trên bến dưới thuyền,
Chữa bệnh giúp dân.
Một đêm đất sụt,
Mặt đầm bóng người.

---

Bãi sa giấu nửa thân trần,
Công chúa thấu hiểu ân tình chứa chan.
Lầu son gác tía chẳng màng,
Bến sông lập chợ rộn vang tiếng cười.