Sự tích Cây Lúa

Ngày xưa, hạt lúa không nhỏ như bây giờ.

Hồi ấy thân lúa cao hơn đầu người. Lá nó dài và rộng, còn hạt thì to bằng quả trứng — vỏ vàng óng, cầm vào thấy nặng tay.

Và có một chuyện nữa: lúa không cần ai gặt.

Đến mùa, lúa chín và tự đứt cuống. Từng hạt lăn xuống, lăn theo những con đường mòn, và về tới sân nhà. Người ta chỉ cần một việc: dậy sớm, quét sân, rồi mở cửa. Hạt lúa lăn vào, tự xếp mình vào bồ. Có hôm nhiều quá, bồ đầy, thì chúng nằm chờ ở góc sân cho đến khi người ta mang cót ra đựng thêm.

Đời sống hồi ấy nhàn. Không ai phải cày, phải cấy. Có người nằm ngủ tới trưa. Có người ngồi đan lát cả ngày ngoài hiên.

Rồi đến một buổi chiều, có một người đàn bà đang dọn sân.

Hôm ấy bà có nhiều việc. Đứa con đang ốm trong nhà, cơm chưa nấu, mà cái sân thì từ sáng đến giờ chưa quét xong.

Lúa chín về đúng hôm ấy. Những hạt lúa lăn vào sân, hết hạt này đến hạt khác, lăn vào chân bà, vướng vào vạt áo bà.

Bà bực. Bà lấy chổi gạt ra.

Hạt lúa vẫn lăn về. Bà gạt mạnh hơn.

Rồi bà giơ chổi lên, và đánh.

Chát!

Một hạt lúa vỡ ra. Rồi một hạt nữa.

Bà đứng sững lại. Nhưng đã muộn.

Những hạt lúa bị đánh vỡ tan thành rất nhiều mảnh nhỏ. Gió thổi qua sân, cuốn những mảnh ấy lên, và mang chúng ra đồng. Hạt nào cũng nhỏ đi, nhỏ mãi, cho đến khi chỉ còn bằng đầu ngón tay. Vỏ chúng dày lên, sần sùi, và mọc ra một cái đuôi nhọn để tự bảo vệ mình.

Rồi chúng rơi xuống bùn và nằm im ở đó.

Chiều hôm ấy, cả làng đứng ở sân chờ.

Trời tối. Không có hạt nào lăn về.

Sáng hôm sau, người ta lại chờ. Cũng không có gì.

Đến hôm thứ ba thì người ta hiểu ra, và bắt đầu ra đồng.

Ngoài đồng, lúa nằm lẫn trong bùn và cỏ. Muốn có nó thì phải làm những việc mà trước ấy không ai phải làm.

Người ta giữ lại một nắm hạt từ mùa trước. Họ đem hạt ấy gieo xuống một thửa đất đã nhào cho tơi, và chờ mưa.

Mưa xuống, mầm lên xanh. Người ta ra nhổ cỏ, và nhổ đến đâu thì mồ hôi chảy xuống đến đấy, vì cỏ mọc nhanh hơn lúa.

Đến mùa, họ cắt lúa mang về. Họ đập cho hạt rời khỏi bông. Họ phơi hạt trên sân dưới nắng, đảo qua đảo lại cho khô đều.

Rồi họ đổ hạt vào cối, và giã.

Thình... thịch... thình... thịch...

Vỏ trấu bật ra, bay lên, rồi rơi xuống thành một lớp mỏng quanh cối. Bên trong là một hạt gạo trắng.

Hôm ấy, nhà nào cũng nấu một nồi cơm. Một đứa trẻ ăn vụng, làm rơi một hạt cơm xuống sân. Nó cúi xuống, nhặt hạt ấy lên, và bỏ vào miệng.

Không ai bảo nó làm thế.

---

Khúc Hát Mùa Vàng

Hạt lúa to bằng trứng,
Lăn về tới cửa nhà.
Một hôm chổi giáng xuống,
Hạt vỡ, gió mang xa.

Từ đó người ra đồng,
Lưng cúi dưới nắng trưa.
Trong cối, chày giã xuống,
Gạo trắng tràn đầy ang.