03 · 狐精傳 — Truyện Hồ tinh

Phiên âm Hán–Việt

Thăng Long chi thành, tích hào Long Biên địa, thượng cổ vô nhân cư yên. Lý triều Thái Tổ phiếm chu Nhị Hà tân, hữu song long dẫn chu, nhân danh yên. Nhi đô chi, tức kim chi kinh thành dã. Sơ, thành chi tây hữu tiểu thạch sơn, đông chẩm Tô Lịch giang, sơn hạ chi huyệt, hữu bạch hồ cửu vĩ, thọ thiên dư niên, năng hóa vi yêu quái, biến hóa vạn đoan. Hoặc vi nhân vi quỷ, biến hành dân gian. Thời Tản Viên sơn hạ, man nhân giá mộc kết thảo vi ốc. Sơn hữu thần linh dị, man nhân phụng sự chi. Thường giáo man nhân canh chức, tác bạch y y chi, danh viết Bạch Y man. Cửu vĩ hồ hóa vi bạch y nhân, nhập man tuyền [chúng] trung, dữ đồng ca xướng, dụ thủ man nhân nam nữ vi thực, tàng vu tiểu thạch nham huyệt. Man nhân khổ chi. Long Quân toại khiển thủy phủ chi bộ chúng dẫn thủy nhi thượng, công phá tiểu thạch nham huyệt. Cửu vĩ hồ tẩu chi, thủy phủ bộ trục chi, phá huyệt, hoạch hồ đạm chi. Kỳ phá xứ thành thâm uyên, kim hô vi Hồ Thi đàm (kim Tây Hồ thị dã). Toại lập từ quán (kim Kim Ngưu tự), dĩ trấn áp kỳ yêu. Hồ chi tây ngạn, nguyên dã bình địa, dân điền nhi canh, kim hô vi Hồ Động. Thổ địa cao sảng, dân ốc nhi cư, kim hô vi Cô Thôn. Kỳ hồ huyệt, kim hô vi Lỗ Khước thôn (nhất tác Hồ Lỗ thôn) yên.

Dịch nghĩa

Thành Thăng Long, xưa gọi là đất Long Biên, thời thượng cổ chưa có người ở. Đến đời nhà Lý, vua Lý Thái Tổ đi thuyền dạo chơi trên bến sông Nhị Hà, thấy có hai con rồng vàng dẫn đường trước thuyền, nhân đó mới đặt tên là Thăng Long. Rồi đóng đô ở đó, tức là kinh thành ngày nay vậy. Thuở ban đầu, phía tây thành có một ngọn núi đá nhỏ, phía đông gối vào sông Tô Lịch. Dưới chân núi có hang đá, có con cáo trắng chín đuôi sống hơn nghìn năm, hóa thành yêu quái, biến hóa muôn hình vạn trạng. Khi thì hóa làm người, khi làm quỷ, đi khắp dân gian. Bấy giờ dưới chân núi Tản Viên, người man dựng gỗ kết cỏ làm nhà sàn. Trên núi có vị thần rất linh hiển, người man kính cẩn phụng thờ. Thần thường dạy người man cày cấy dệt vải, may áo trắng mặc vào mình, nên gọi là giống man Áo Trắng (Bạch Y man). Cáo chín đuôi bèn hóa làm người mặc áo trắng, lọt vào giữa đám [đông] người man, cùng nhau múa hát, rồi dụ dỗ bắt trai gái người man đem về ăn thịt, giấu xác trong hang đá núi nhỏ. Người man khổ sở muôn phần. Long Quân bèn sai quân bộ chúng thủy phủ dâng nước cuồn cuộn tràn lên, công phá hang đá núi nhỏ. Cáo chín đuôi bỏ chạy, bộ chúng thủy phủ đuổi theo phá tan hang ổ, bắt được cáo nuốt sống. Chỗ hang núi bị phá sụp xuống thành vực nước sâu thẳm, nay gọi là đầm Xác Cáo (tức Hồ Thi đàm, nay là hồ Tây vậy). Liền lập đền quán (nay là chùa Kim Ngưu) để trấn áp yêu khí. Bờ phía tây hồ là cánh đồng phẳng lặng, dân mở ruộng cày cấy, nay gọi là xứ Hồ Động. Vùng đất gò cao ráo, dân dựng nhà ở, nay gọi là Cô Thôn. Còn cái hang cáo xưa, nay gọi là làng Lỗ Khước (có bản chép là thôn Hồ Lỗ) vậy.

Chú thích

1. Nhập man tuyền [chúng] trung (入蠻泉〔眾〕中): Chữ tuyền (泉 - suối) do khắc nhầm từ chữ chúng (眾 - đám đông), bản hiệu đính sửa lại chữ chúng để thành nghĩa: "lọt vào giữa đám người man".
2. Hồ Thi đàm (狐尸潭): Đầm Xác Cáo, tức Tây Hồ ở Hà Nội ngày nay. Truyền thuyết hồ Tây gắn liền với sự tích Lạc Long Quân dâng nước diệt hồ ly tinh chín đuôi.
3. Chùa Kim Ngưu (金牛寺): Tương truyền dựng trên nền đền quán trấn áp yêu khí sau khi trừ dẹp cáo chín đuôi.

---