06 · 檳榔傳 — Truyện trầu cau

Phiên âm Hán–Việt

Thượng cổ thời hữu nhất Quan lang, trạng mạo cao đại. Quốc hữu tứ Cao hầu, tiện dĩ Cao vi tính. Sinh nam nhị, trưởng viết Tân, thứ viết Lang. Nhị nhân tương tự, bất biện huynh đệ. Niên thập thất bát, phụ mẫu câu vong, sư sự đạo sĩ Lưu Huyền. Lưu gia hữu nhất nữ, danh Liễn, niên diệc thập thất bát. Nhị nhân kiến nhi duyệt chi, cầu vi phu thê. Nữ vị biện kỳ huynh đệ, nãi dĩ nhất bàn chúc, nhất song trứ dữ nhị nhân thực. Đệ nhượng kỳ huynh, thủy biện chi. Kỳ nữ quy cáo phụ mẫu, giá dữ huynh vi thê. Đồng cư thời hoặc vong đệ, đệ tự cảm quý, vị huynh đắc thê vong đệ, nãi bất cáo huynh, tự khứ hồi gia. Hành chí lâm dã gian, ngộ thâm tuyền, vô thuyền khả độ, đỗng khốc nhi tử. Hóa thành nhất thụ, sinh vu giang khẩu. Huynh bất kiến đệ, tầm đáo kỳ xứ, diệc đầu thân tử vu thụ biên, thành nhất khối thạch, bàn kết thụ căn. Thê tầm phu đáo thử, hựu đầu thân bão thạch nhi tử, hóa vi nhất đằng, toàn nhiễu thụ, thạch thượng, diệp vị phương tân. Lưu thị phụ mẫu tầm chí thử, bất thắng ai đỗng, nãi lập từ kỳ địa, nhân giai phần hương trí bái, xưng huynh đệ hữu thuận, phu thê tiết nghĩa.

Thất bát nguyệt gian, thử khí vị trừ, Hùng Vương tuần hành, thường trú tất tị thử từ tiền, kiến thụ diệp phồn mật, đằng diệp di mạn. Vương vấn nhi tri chi, ta thán lương cửu, mệnh nhân tương thụ quả, thải đằng diệp, thân giảo chi, thóa vu thạch thượng, kỳ sắc sinh hồng, khí phân phương. Nãi thiêu thạch hôi hợp nhất nhi thực, tối vi giai vị. Thần giáp hồng sắc, tri vi vật trọng. Nãi thủ nhi quy, lệnh các tương chủng thực, kim tức tân lang, mỹ lưu diệp cập thạch hôi thị dã. Hậu phàm Nam quốc thú hội đồng đại tiểu chi lễ, dĩ thử vi tiên. Thử tân lang sở do thủy dã.

Dịch nghĩa

Thời thượng cổ có một vị Quan lang vóc dáng cao lớn đĩnh đạc. Vua ban cho tước Cao hầu, nhân đó lấy họ Cao làm họ của mình. Sinh được hai người con trai, người anh tên là Tân, người em tên là Lang. Hai anh em giống nhau như đúc, người ngoài không thể phân biệt được ai là anh ai là em. Năm mười bảy mười tám tuổi thì cha mẹ đều qua đời, hai anh em cùng theo học đạo sĩ Lưu Huyền. Nhà họ Lưu có một người con gái tên là nàng Liễn, tuổi cũng độ mười bảy mười tám. Hai người trông thấy nàng đều đem lòng yêu mến, muốn cầu kết duyên vợ chồng. Nàng Liễn chưa phân biệt được ai là anh ai là em, bèn bưng ra một bát cháo và một đôi đũa đưa cho hai người ăn. Người em nhường người anh ăn trước, bấy giờ nàng mới nhận ra người anh. Nàng về thưa với cha mẹ, rồi thuận gả cho người anh làm vợ. Khi về chung sống một nhà, người anh đôi lúc có phần lơ là với em, người em tự cảm thấy hổ thẹn, nghĩ rằng anh lấy được vợ rồi thì quên mất tình anh em, bèn không nói lời nào với anh, tự mình bỏ đi về chốn cũ. Đi đến giữa chốn rừng hoang nội cỏ, gặp một con suối sâu ngăn trở, không có thuyền đò qua lại, em ôm mặt khóc than thảm thiết rồi chết tại bờ suối. Thân xác hóa thành một cái cây mọc thẳng đứng bên bờ suối. Người anh ở nhà không thấy em đâu, bèn lần theo tìm đến chốn ấy, cũng gieo mình chết bên cạnh gốc cây, hóa thành một tảng đá ôm quấn lấy gốc cây. Người vợ đi tìm chồng đến chốn này, lại gieo mình ôm lấy tảng đá mà chết, hóa thành một dây leo quấn quanh lấy thân cây và tảng đá, lá cây có mùi thơm nồng cay cay. Cha mẹ nàng họ Lưu tìm đến tận nơi, xót thương vô cùng khóc than thảm thiết, bèn lập đền thờ tại chốn ấy, người đời ai nấy đều đến đốt hương lễ bái, hết lời khen ngợi tình anh em hòa thuận thảo thơm, đạo vợ chồng tiết nghĩa sắt son.

Khoảng tháng bảy tháng tám, tiết trời oi nồng nắng hạ chưa tan, vua Hùng Vương đi tuần du qua đó, thường dừng kiệu tránh nắng trước đền thờ, thấy cây lá xanh tươi rậm rạp, cành dây leo vấn vít chằng chịt. Vua hỏi han sự tích mới hay đầu đuôi, ngậm ngùi than thở hồi lâu. Rồi sai người trèo hái quả trên cây, hái lá trên dây leo, vua thân hành cắn nhai thử, nhổ bã nước xuống tảng đá thì thấy bỗng đỏ tươi như máu, mùi thơm ngát tỏa ra. Vua bèn sai lấy đá nung thành vôi trộn lẫn mà ăn, thấy vị ngon ngọt lạ lùng cay nồng sảng khoái. Môi má đều đỏ ửng, vua biết đó là vật quý. Liền đem giống về, hạ lệnh cho dân đem trồng khắp nơi; nay chính là cây cau (tân lang), lá trầu không (mỹ lưu diệp) cùng với đá vôi vậy. Về sau, hễ phàm người nước Nam có lễ cưới hỏi, hội họp lớn nhỏ, thảy đều lấy trầu cau làm lễ vật hàng đầu. Sự tích trầu cau bắt đầu từ đấy vậy.

Chú thích

1. Tân, Lang (檳, 榔): Tên người anh là Tân, em là Lang, ghép lại thành từ tân lang (檳榔), tức cây cau.
2. Mỹ lưu diệp (美蒥葉): Lá trầu không. Chữ lưu 蒥 là chữ Nôm cổ chỉ lá trầu.
3. Miếng trầu là đầu câu chuyện: Tục ăn trầu và dùng trầu cau trong hôn lễ sính lễ của người Việt cổ bắt nguồn từ sự tích cảm động về tình anh em và nghĩa vợ chồng này.

---