08 · 蒸餅傳 — Truyện bánh chưng

Phiên âm Hán–Việt

Hùng Vương ký phá Ân quân chi hậu, quốc gia vô sự, dục truyền vu tử, nãi hội Quan lang, công tử nhị thập nhị nhân, vị viết: “Ngã dục truyền vị, hữu năng như ngã nguyện, dục trân cam mỹ vị, tuế chung tiến vu tiên vương, dĩ tận hiếu đạo, phương khả truyền vị.” Vu thị chư tử các cầu thủy lục kỳ trân chi vật (nhất tác dị vị), bất khả thắng số. Duy thập bát tử Lang Liêu mẫu thị đan hàn vi, tiên dĩ bệnh cố, tả hữu quả thiếu, nan dĩ ứng biện. Trú dạ tư tưởng, mộng mị bất an. Dạ mộng thần nhân cáo viết: “Thiên địa chi vật sở quý vu nhân, vô quá mễ. Sở dĩ dưỡng nhân, nhân năng tráng dã. Thực bất năng yếm, tha vật mạc năng tiên. Đương dĩ nhu mễ tác bính, hoặc phương hoặc viên, dĩ tượng thiên địa chi hình, diệp bao kỳ ngoại, trung tàng mỹ vị, dĩ ngụ phụ mẫu sinh dục chi trọng (nhất tác trạng).” Lang Liêu kinh giác, hỉ viết: “Thần nhân trợ ngã dã.” Tuân nhi hành chi. Nãi dĩ nhu mễ trạch kỳ tinh bạch, tuyển dụng viên hoàn vô khuyết chiết giả, tích chi khiết tĩnh, dĩ thanh sắc diệp bao khỏa vi phương hình, trí trân cam mỹ vị tại kỳ trung, dĩ tượng thiên địa bao tàng vạn vật yên. Chử nhi thục chi, cố viết Chưng bính. Hựu dĩ nhu mễ xuy thục, đảo nhi lạn chi, niết tác viên hình dĩ tượng thiên, cố viết Bạc trì bính.

Chí kỳ, vương mệnh chư tử cụ trần sở hiến, lịch nhi quan chi, vô vật bất hữu. Duy Lang Liêu độc hiến Chưng bính, Bạc trì bính. Vương kinh dị, vấn chi, Lang Liêu cụ dĩ mộng đối. Vương thân thường chi, thích khẩu bất yếm, thắng vu chư tử sở trần chi vật, thán mỹ lương cửu. Nãi dĩ Lang Liêu vi đệ nhất, tuế thời tiết hậu, thường dĩ thị bính phụng sự phụ mẫu, thiên hạ hiệu chi chí kim. Dĩ danh Lang Liêu, cố hô vị tiết liêu.

Sơ, vương truyền vị vu Lang Liêu, huynh đệ nhị thập nhất nhân, phân thủ phiên ly, lập vi bộ đảng, dĩ vi phiên quốc. Đãi hậu chúng tướng tranh trường, các lập mộc sách dĩ già hộ chi, cố viết sách, viết thôn, viết trang, viết phường, tự thử thủy.

Dịch nghĩa

Vua Hùng Vương sau khi đánh dẹp xong giặc Ân, thiên hạ thái bình vô sự, muốn truyền ngôi lại cho con, bèn họp các quan lang hai mươi hai người con trai lại mà bảo rằng: “Ta muốn truyền ngôi, người nào làm đẹp ý ta, kiếm được thức sơn hào mỹ vị ngon ngọt, đến dịp cuối năm dâng cúng lên tiên vương để trọn đạo hiếu thảo, thì ta sẽ truyền ngôi báu cho.” Thế là các công tử đua nhau đi tìm kiếm của ngon vật lạ dưới nước trên rừng (có bản chép là mùi vị kỳ lạ), nhiều không sao kể xiết. Duy chỉ có người con trai thứ mười tám tên là Lang Liêu, thân mẫu hàn vi đơn chiếc đã mất sớm vì bạo bệnh, kẻ hầu người hạ lại ít ỏi, khó lòng sắm sửa ứng biện. Ngày đêm trăn trở nghĩ suy, ăn ngủ không yên. Một đêm kia, nằm mơ thấy có vị thần nhân bảo rằng: “Trong các vật ở cõi trời đất nuôi sống con người, chẳng có gì quý bằng lúa gạo. Lúa gạo dùng để nuôi dưỡng con người, giúp người ta khỏe mạnh nở nang. Ăn mãi chẳng biết chán, muôn vật không vật nào có thể sánh trước được. Ngươi nên lấy gạo nếp làm bánh, hoặc nặn hình vuông hoặc nặn hình tròn, để tượng trưng cho hình dạng trời đất; lấy lá bọc ở bên ngoài, bên trong giấu vị thơm ngon nhân thịt, ngụ ý ơn cha mẹ sinh thành dưỡng dục nặng nề (có bản chép là ngụ hình tướng cha mẹ).” Lang Liêu bừng tỉnh giấc mộng, mừng rỡ bảo: “Thần nhân đã giúp ta rồi!” Liền theo đúng lời dặn mà làm. Chàng chọn thứ gạo nếp thật thơm trắng, hạt mẩy tròn vo không hề sứt mẻ gãy vụn, vo đãi thật tinh sạch, rồi lấy lá dong xanh gói thành hình vuông vức, đặt nhân thịt thơm ngon béo bùi vào giữa, để tượng trưng cho trời đất bao bọc chở che vạn vật. Đem bắc lên bếp luộc chín nhừ, gọi là bánh chưng (Chưng bính). Lại lấy gạo nếp đồ xôi thật chín, giã nhuyễn nát ra, nặn thành hình tròn vành vạnh để tượng trưng cho trời, gọi là bánh giầy (Bạc trì bính).

Đến kỳ hẹn, vua truyền lệnh cho các con đem lễ vật dâng lên, đi tuần một lượt xem xét, thấy chẳng thứ quý lạ nào là không có. Duy chỉ có Lang Liêu dâng lên bánh chưng và bánh giầy. Vua lấy làm kinh ngạc hỏi cớ làm sao, Lang Liêu đem giấc mộng thuật lại đầu đuôi tâu lên. Vua thân hành nếm thử, thấy mùi vị thơm ngon hợp miệng vô cùng, ăn hoài không chán, vượt xa tất cả thức ngon của các công tử dâng tiến, khen ngợi hồi lâu. Liền chấm Lang Liêu đứng thứ nhất. Hàng năm cứ vào dịp lễ tết thời tiết, dân gian thường làm thứ bánh ấy để dâng phụng cha mẹ, thiên hạ noi theo mãi cho đến ngày nay. Vì nhớ tên của chàng Lang Liêu, nên tục gọi các thức cúng lễ tết ấy là "tiết liêu".

Thuở ấy, vua truyền ngôi báu lại cho Lang Liêu, hai mươi mốt người anh em còn lại đều được chia nhau đi trấn giữ phên giậu bờ cõi, lập thành các bộ tộc bè đảng để làm phên giậu che chắn cho đất nước. Về sau các tướng tranh giành quyền thế đứng đầu, bèn đua nhau dựng hàng rào cọc gỗ để che chắn bảo vệ lãnh địa của mình, cho nên các tên gọi như sách, thôn, trang, phường bắt đầu dấy lên từ đó vậy.

Chú thích

1. Chưng bính (蒸餅) và Bạc trì bính (薄持餅): Chưng bính là bánh chưng (bánh gói lá luộc hấp chín). Bạc trì bính là bánh giầy (bánh giã từ xôi nếp nặn hình tròn dẹp).
2. Lang Liêu: Tức hoàng tử thứ 18, về sau nối ngôi thành Hùng Vương thứ 7 (Hùng Chiêu Vương trong truyền thuyết).
3. Tiết liêu (節料): Lễ vật bánh trái dùng trong dịp tết lễ, bắt nguồn từ tục tưởng nhớ công tử Lang Liêu.
4. Sách, thôn, trang, phường (柵, 村, 莊, 坊): Các đơn vị quần cư, làng mạc cổ truyền của người Việt được giải thích nguồn gốc từ các hàng rào cọc gỗ che hộ lãnh địa của 21 người con vua Hùng phân phong bờ cõi.

---