09 · 西瓜傳 — Truyện dưa hấu

Phiên âm Hán–Việt

Hùng Vương chi thế, hữu thần Mai Tiêm, bổn ngoại quốc nhân. Niên phủ thất bát tuế, vương mãi chư thương thuyền vi nô. Cập trường, diện mạo đoan chính, ký thức sự vật, vương tứ danh Mai Yển, hào An Tiêm. Tứ chi nhất thiếp, sinh đắc nam nữ. Sủng nhậm chi, ủy dĩ sự vụ, tiệm thành phú quý. Bao tư chủng môn, toại sinh kiêu mạn, thường ngôn viết: “Đô thị ngã tiền thân chi vật, bất tằng hữu chủ ân.” Vương văn chi đại nộ, viết: “Vi nhân thần tử, tự sinh kiêu mạn, bất tri chủ ân, vị đô thị tiền thân chi vật, kim trí nhữ vu hải ngoại vô nhân chi địa, thượng hữu tiền thân chi vật phủ?” Nãi phóng Mai Yển vu Nga Sơn huyện (nhất tác Giáp Sơn) hải khẩu ngoại sa hà [châu], tứ biên vô nhân tích thông yên. Lưu dữ lương thực, túc tứ ngũ nguyệt, sử thực tận nhi tử. Kỳ thê đỗng khốc, An Tiêm tiếu viết: “Thiên ký sinh ngã, tất năng dưỡng ngã. Sinh tử tại thiên, ngô hà ưu hồ?” Hốt kiến bạch điểu phi tòng tây lai, chỉ vu sơn ngung, khiếu hào tam, tứ thanh, nãi thổ qua hạch lục thất cá, lạc vu sa thượng, phát sinh mậu thịnh, kết thành quả thật. An Tiêm hỉ viết: “Thử phi quái vật, thử thiên sở dĩ dưỡng ngã dã.” Phẫu nhi thực chi, kỳ vị thanh cam, tinh thần đạm sảng, lưu kỳ hạch, hậu niên tái chủng, bất khả thắng thực. Hựu dĩ dịch mễ túc, dưỡng thê tử, bất tri kỳ danh, dĩ điểu hàm tự tây lai, cố viết Tây qua. Ngư điếu thương giả chi khách, thực giả giai duyệt kỳ vị. Viễn cận thôn hạng chi nhân, mãi giả diệc truyền kỳ chủng.

Hậu vương tư cập chi, sử nhân tựu sở cư vấn tồn phủ. Kỳ nhân quy báo, vương thán tức viết: “Bỉ vị tiền thân chi vật, thành bất hư dã.” Nãi triệu hoàn, phục kỳ chức, tứ dĩ nô tỳ. Danh kỳ sở cư sa châu viết An Tiêm châu, kỳ thôn viết Mai thôn. Hoặc xưng An Tiêm phụ mẫu tổ tỷ nguyên kỳ sở cư, tức kim Thanh Hóa xứ Nga Sơn huyện An Tiêm châu thị dã.

Dịch nghĩa

Đời vua Hùng Vương, có người bề tôi tên là Mai Tiêm, vốn là người ngoại quốc. Năm mới bảy tám tuổi, vua mua lại từ thuyền buôn về làm tôi tớ. Khi lớn lên, diện mạo khôi ngô đoan chính, nhớ giỏi hiểu biết mọi sự vật, vua ban tên là Mai Yển, ban hiệu là An Tiêm. Lại ban cho một nàng hầu thiếp, sinh được con trai con gái. Vua rất mực cưng chiều trọng dụng, giao phó nhiều công việc triều chính, ngày một trở nên giàu sang phú quý. Kẻ mang lễ vật đút lót chen chúc đầy cửa, chàng bèn sinh lòng kiêu mạn, thường buông lời rằng: “Mọi thứ này đều là vật tích lũy từ tiền thân của ta cả, nào phải nhờ ơn chúa ban đâu.” Vua nghe được chuyện ấy giận lắm, phán rằng: “Làm kẻ bề tôi con đỏ, tự sinh thói kiêu mạn, không biết ơn chúa, lại dám bảo đều là vật của tiền thân mình, nay ta đày ngươi ra bãi cát ngoài biển khơi nơi không bóng người, xem có còn giữ được của cải tiền thân nữa hay không!” Bèn đày Mai Yển ra bãi cát [cồn cát] ngoài cửa biển huyện Nga Sơn (có bản chép là huyện Giáp Sơn), bốn bề không một dấu chân người qua lại. Vua chỉ cấp cho số lương thực đủ ăn trong bốn năm tháng, để cho ăn hết rồi chết đói. Người vợ ôm mặt khóc lóc thảm thiết, An Tiêm lại cười bảo rằng: “Trời đã sinh ra ta, ắt trời nuôi sống được ta. Sự sống chết có số tại trời, ta việc gì phải sầu lo?” Chợt thấy một con chim trắng từ phương tây bay tới, đậu xuống mỏm núi, kêu lên ba bốn tiếng, rồi nhả xuống sáu bảy hạt dưa rơi trên bãi cát. Hạt nảy mầm mọc lên tươi tốt um tùm, rồi kết thành quả sai trĩu. An Tiêm mừng rỡ nói: “Đây chẳng phải giống quái vật đâu, mà chính là trời ban cho để nuôi sống vợ chồng ta vậy.” Bèn bổ ra ăn thử, thấy mùi vị ngọt mát thanh tao, tinh thần sảng khoái dịu dàng. Liền giữ lấy hạt giống, sang năm đem gieo trồng lại, quả mọc nhiều ăn không hết. Lại đem quả đổi lấy gạo thóc để nuôi sống vợ con. Vì chẳng biết tên quả là gì, nhân thấy chim ngậm hạt từ phương tây bay tới, nên đặt tên là quả dưa hấu (tây qua). Khách chài lưới buôn bán đi thuyền qua lại, ai được ăn thử cũng đều tấm tắc khen ngon. Người ở thôn xóm xa gần tìm đến mua giống, rồi truyền giống dưa ấy đi khắp nơi.

Về sau vua Hùng chạnh nhớ đến chàng, sai người đến tận nơi xem xét còn sống hay đã chết. Sứ giả trở về tâu lại đầu đuôi, vua thở dài than rằng: “Lời hắn nói đều là vật của tiền thân, quả thực chẳng ngoa chút nào!” Bèn truyền chỉ gọi chàng về triều, phục lại chức tước cũ, lại ban cho nô tỳ tôi tớ. Đặt tên cồn cát nơi chàng từng ngụ cư là bãi An Tiêm (An Tiêm châu), làng ấy gọi là làng Mai (Mai thôn). Có thuyết kể rằng quê quán tổ tiên cha mẹ của An Tiêm vốn ở đó, tức nay là bãi An Tiêm thuộc huyện Nga Sơn xứ Thanh Hóa vậy.

Chú thích

1. Sa hà [châu] (沙河〔洲〕): Chữ hà (河 - sông) do khắc nhầm từ chữ châu (洲 - bãi nổi, cồn cát), bản hiệu đính sửa lại thành sa châu (bãi cát ngoài cửa biển).
2. Mai Tiêm / Mai An Tiêm: Nhân vật truyền thuyết gắn liền với nguồn gốc quả dưa hấu và triết lý tự lực cánh sinh, tin vào phúc phận cần lao ("Trời đã sinh ra ta, ắt trời nuôi sống được ta").
3. Nga Sơn, Thanh Hóa: Vùng đất cửa biển Thần Phù xưa, nơi có di tích đền thờ Mai An Tiêm và đảo Mai An Tiêm.

---