10 · 白雉傳 — Truyện chim trĩ trắng

Phiên âm Hán–Việt

Chu Thành Vương thời, Hùng Vương mệnh kỳ thần xưng Việt Thường thị, hiến bạch trĩ vu Chu. Kỳ ngôn ngữ bất thông, Chu Công sử nhân trọng dịch, nhiên hậu tương thông. Chu Công vấn viết: “Hà vi nhi lai?” Việt Thường thị ứng viết: “Kim thiên vô dâm vũ, hải bất dương ba tam niên hĩ. Ý giả Trung Quốc hữu thánh nhân hĩ, cố lai.” Chu Công thán viết: “Chính lệnh bất thi, quân tử bất thần kỳ nhân; đức trạch bất gia, quân tử bất hưởng kỳ vật. Cập ký Hoàng Đế sở thệ viết: ‘Giao Chỉ phương ngoại, vô đắc xâm phạm.’” Thưởng dĩ trọng vật, giáo giới phóng hồi. Việt Thường sử vong kỳ quy lộ, Chu Công mệnh tứ chi biền xa ngũ thừa, giai vi hướng nam chi chế. Việt Thường thị tải chi do Phù Nam, Lâm Ấp hải chử, kỳ niên nhi chí kỳ quốc, cố chỉ nam xa thường vi tiên đạo.

Hậu Khổng Tử tác «Xuân Thu», dĩ Văn Lang quốc vi yếu hoang chi địa, văn vật vị bị, cố trí chi nhi bất tái yên. Cựu bản viết: Chu Công vấn viết: “Giao Chỉ đoản phát văn thân, lộ đầu tiển túc hắc xỉ, hà do nhược thị dã?” Việt Thường thị ứng viết: “Đoản phát dĩ tiện sơn lâm chi nhập. Văn thân dĩ vi Long Quân chi hình, du vịnh vu hà, giao long bất phạm. Tiển túc dĩ tiện duyên mộc. Đao canh hỏa chủng, lộ đầu dĩ tị viêm nhiệt. Thực tân lang dĩ trừ ô uế, cố hắc xỉ.”

Dịch nghĩa

Thời vua Chu Thành Vương bên phương Bắc, vua Hùng Vương sai bề tôi xưng là họ Việt Thường, đem cống chim trĩ trắng cho nhà Chu. Tiếng tăm hai bên không thông suốt, Chu Công bèn sai người qua nhiều tầng phiên dịch (trọng dịch), rồi sau mới hiểu được ý nhau. Chu Công hỏi: “Các ngươi vì cớ gì mà đến?” Sứ giả họ Việt Thường thưa rằng: “Nay trời không có mưa dầm gió bão, biển không dâng sóng dữ đã ba năm liền. Trộm nghĩ ắt phương Bắc Trung Quốc có bậc thánh nhân ra đời, nên chúng tôi mới đến triều cống.” Chu Công than thở khen rằng: “Chính lệnh không thi thố tới, bậc quân tử không nhận người ta làm tôi tớ; đức trạch không tưới gội tới, bậc quân tử không hưởng nhận đồ cống của người ta. Huống chi còn nhớ lời thề của Hoàng Đế thuở xưa rằng: ‘Cõi Giao Chỉ là chốn phương ngoại xa xôi, chớ có xâm phạm tới!’” Bèn ban thưởng cho nhiều đồ vật quý giá, ân cần dặn dò rồi cho trở về nước. Sứ giả họ Việt Thường quên mất lối đường về, Chu Công truyền lệnh ban cho năm cỗ xe biền, đều chế tạo theo phép chỉ về hướng nam (xe chỉ nam). Sứ giả họ Việt Thường lên xe đi qua các bờ cõi duyên hải nước Phù Nam và Lâm Ấp, đúng tròn một năm thì về đến nước mình, cho nên xe chỉ nam thường đi trước dẫn đường vậy.

Về sau đức Khổng Tử soạn kinh Xuân Thu, cho rằng nước Văn Lang là cõi đất xa xôi hoang dã, điển chương văn vật chưa đầy đủ, nên gác lại mà không ghi chép vào kinh. Sách cũ chép rằng: Chu Công từng hỏi sứ giả: “Dân Giao Chỉ cắt tóc ngắn, xăm mình, đầu trần chân đất, răng lại nhuộm đen, cớ sao lại như thế?” Sứ giả họ Việt Thường đáp rằng: “Cắt tóc ngắn là để tiện việc luồn rừng lội suối. Xăm mình vẽ hình rồng Lạc Long Quân để bơi lội dưới sông, loài thuồng luồng giao long không dám xâm phạm. Đi chân đất là để tiện trèo cây. Lối làm ruộng đẵn cây đốt rẫy đao canh hỏa chủng, để đầu trần để tránh cái nóng bức gay gắt. Ăn trầu cau để trừ uế khí nơi lam sơn chướng khí, cho nên răng mới nhuộm màu đen vậy.”

Chú thích

1. Trọng dịch (重譯): Dịch qua nhiều thứ tiếng trung gian mới hiểu được nhau, do khoảng cách địa lý và phương ngữ cổ đại cách biệt.
2. Việt Thường thị hiến bạch trĩ: Điển tích bang giao cổ xưa giữa nước Nam và nhà Chu (thế kỷ XI TCN), được ghi nhận trong nhiều thư tịch cổ như Thượng thư đại truyện, Sử ký.
3. Xe chỉ nam (指南車): Cỗ xe có bộ máy cơ học bánh răng luôn trỏ hình nhân về hướng nam, tương truyền do Chu Công chế tạo để giúp sứ giả phương Nam tìm đường về nước.
4. Phong tục Bách Việt đối đáp Chu Công: Đoạn văn khảo cứu phong tục dân tộc học quý giá giải thích căn nguyên của 5 tập tục cổ: cắt tóc ngắn, xăm mình, đi chân đất, để đầu trần và ăn trầu nhuộm răng đen.

---