11 · 李翁仲傳 — Truyện Lý Ông Trọng

Phiên âm Hán–Việt

Hùng Vương quý thế, Giao Chỉ Từ Liêm huyện Thụy Hương xã nhân tính Lý danh Thân, sinh nhi trường đại, trường nhị trượng tam xích. Kiêu hãn sát nhân, tội ác chí tử. Hùng Vương tích bất nhẫn tru.

Chí An Dương Vương thời, Tần Thủy Hoàng dục gia binh ngã quốc. An Dương Vương dĩ Lý Thân giao Tần (nhất tác hiến chi), Thủy Hoàng thậm hỉ, nhậm vi Tư lệ hiệu úy. Thủy Hoàng tinh thôn thiên hạ, sử tương binh thủ Lâm Thao, uy chấn Hung Nô, Hung Nô bất cảm phạm tắc. Phong vi Phụ Tín hầu, thượng công chúa (tức Hoàng phi Bạch Tịnh cung, sinh lục thế vương, chính nguyệt sơ thập nhật kỵ) hậu dĩ lão quy quốc. Hung Nô tái phạm tắc, Thủy Hoàng phục tư Lý Thân, sử nhân lai trưng. Lý Thân bất khẳng hành, thoán tại thôn trạch, Tần vương trách chi. An Dương Vương tầm bất đắc, trá viết dĩ tử. Tần vấn hà do nhi tử, dĩ tả tiết đối. Tần khiển sử nghiệm chi, toại chử chúc giảo địa dĩ vi thật tích. Tần mệnh dĩ thi lai, Lý Thân bất đắc dĩ, nãi tự cảnh (thời nhị nguyệt sơ nhị nhật). Dĩ thủy ngân đồ kỳ thi, tống nạp vu Tần. Thủy Hoàng dị chi, nãi chú đồng vi tượng, hào viết Ông Trọng, trí Hàm Dương Kim Mã môn ngoại. Phúc trung dung sổ thập nhân, tiềm diêu động chi, Hung Nô dĩ vi sinh hiệu úy, bất cảm phạm tắc.

Chí Đường Triệu Xương vi Giao Châu đô hộ, dạ mộng dữ Lý Thân giảng «Xuân Thu», «Tả truyện». Nhân vấn kỳ cố trạch, lập từ tế chi. Đãi Cao Biền bình Nam Chiếu, nguyện hiển [linh] trợ thuận. Cao Biền trọng tu miếu vũ, điêu mộc vi tượng, hào Lý hiệu úy từ. Kim tại Từ Liêm huyện Thụy Hương xã (cổ Thị Hiện xã, kim cải Thụy Hương xã) đại giang biên, khứ thành tây ngũ thập lý. Kim tự điển vi tối linh từ, mỗi niên xuân tế, tại Quốc Oai phủ chi tiên. Thi vân:
Văn vũ toàn tài đại trượng phu,
Hàm Dương di tượng trấn quần hồ.
Vĩnh trứ nhất phiên đàm kinh mộng,
Huyết thực Nam thiên tráng đế đô.

Dịch nghĩa

Vào thời mạt kỳ của vua Hùng Vương, tại làng Thụy Hương huyện Từ Liêm xứ Giao Chỉ có người họ Lý tên là Thân, sinh ra đã to lớn khác thường, mình cao hai trượng ba thước. Tính tình hung hãn giết người, tội ác đáng phải xử chết. Hùng Vương tiếc tài năng nên không nỡ đem chém.

Đến thời An Dương Vương, vua Tần Thủy Hoàng muốn đem binh xâm lấn nước ta. An Dương Vương bèn đem Lý Thân giao nộp sang nhà Tần (có bản chép là tiến dâng sang Tần). Tần Thủy Hoàng mừng rỡ vô cùng, phong làm chức Tư lệ hiệu úy. Sau khi Thủy Hoàng thôn tính thống nhất cả thiên hạ, sai ông đem quân đi trấn thủ xứ Lâm Thao, oai phong lẫy lừng chấn động quân Hung Nô, rợ Hung Nô khiếp sợ không dám bén mảng tới cửa ải. Vua phong ông làm Phụ Tín hầu, lại gả công chúa cho (tức Hoàng phi cung Bạch Tịnh, sinh ra vương đời thứ sáu, ngày mồng mười tháng giêng là ngày giỗ), về sau tuổi già xin về nước. Rợ Hung Nô lại cất quân quấy nhiễu biên cương, Thủy Hoàng lại nhớ đến Lý Thân, sai sứ sang triệu ông về triều. Lý Thân không chịu đi, trốn lánh nơi đồng nội thôn xóm. Vua Tần trách phạt nặng nề. An Dương Vương tìm không thấy bèn nói dối rằng ông đã chết. Sứ Tần hỏi chết vì cớ gì, vua bảo chết vì bệnh tả. Tần sai sứ sang khám nghiệm thực hư, triều đình bèn nấu cháo quấy đổ ra đất làm như dấu tích người bị tiêu chảy thật. Vua Tần hạ lệnh phải đem thi thể sang, Lý Thân chẳng đặng đừng đành phải thắt cổ tự vẫn (bấy giờ là ngày mồng hai tháng hai). Người ta lấy thủy ngân xoa ướp thi thể ông rồi đem nộp sang nhà Tần. Thủy Hoàng lấy làm thương tiếc lạ kỳ, bèn cho đúc một pho tượng đồng khổng lồ, đặt tên hiệu là tượng Ông Trọng, dựng ở ngoài cửa Kim Mã kinh thành Hàm Dương. Trong bụng tượng rỗng chứa nổi vài chục người, ngầm lay động chân tay mắt mũi, quân Hung Nô nhìn từ xa ngỡ là viên hiệu úy họ Lý còn sống, khiếp sợ chẳng dám phạm vào cửa ải nữa.

Đến thời nhà Đường, quan Đô hộ Giao Châu là Triệu Xương đêm nằm mộng thấy cùng Lý Thân đàm luận sách Xuân Thu và Tả truyện. Nhân đó hỏi thăm nền nhà cũ của ông, lập đền miếu phụng tế. Đến khi Cao Biền đánh dẹp giặc Nam Chiếu, thần nguyện hiển [linh] phù trợ cho dẹp giặc. Cao Biền liền cho trùng tu lại đền miếu, tạc tượng gỗ sơn son, gọi là đền thờ Lý Hiệu Úy. Nay đền ở ven con sông lớn tại xã Thụy Hương huyện Từ Liêm (xưa là xã Thị Hiện, nay đổi là xã Thụy Hương), cách phía tây kinh thành năm mươi dặm. Trong tự điển triều đình coi đây là ngôi đền tối linh, hằng năm tế lễ mùa xuân, đền này được xếp trên trước các đền thuộc phủ Quốc Oai. Có bài thơ ca ngợi rằng:
Văn vũ toàn tài đại trượng phu,
Hàm Dương di tượng trấn quần hồ.
Vĩnh trứ nhất phiên đàm kinh mộng,
Huyết thực Nam thiên tráng đế đô.

Dịch thơ:
Văn võ song toàn đại trượng phu,
Hàm Dương tượng cũ dẹp loài Hồ.
Mộng bàn kinh sử bia truyền mãi,
Hương khói trời Nam rạng đế đô!

Chú thích

1. Lý Thân / Lý Ông Trọng: Người khổng lồ thời cổ của làng Chèm (xã Thụy Hương, nay thuộc phường Thụy Phương, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội). Đền Chèm là một trong những ngôi đền cổ nhất ven sông Hồng thờ ngài.
2. Tượng Ông Trọng: Từ điển tích đúc tượng Lý Ông Trọng ở cửa ải Hàm Dương để dọa quân Hung Nô, người Trung Hoa xưa thường gọi các pho tượng đá, tượng đồng khổng lồ đứng gác lăng tẩm cung điện là tượng "Ông Trọng".
3. Hiển [linh] trợ thuận (願顯〔靈〕助順): Chữ linh (靈) do người hiệu đính bổ sung để làm sáng rõ nghĩa hiển linh phù trợ.

---